Knikkerbaan: waarom de knikker stopt of eruit valt

Op een houten baan stopt de knikker meestal bij de verbinding van twee onderdelen die niet precies aansluit, bij een onderdeel dat omgekeerd is geplaatst of op een plek waar wrijving hem remt of een ander onderdeel hem raakt. Eruit vallen doet hij meestal als hij te snel een bocht in komt, of als er in de baan een opening is gebleven door een onderdeel dat niet helemaal is ingeschoven.

De eerste stap is daarom bij elke baan dezelfde: haal alle knikkers eruit op één na en laat die langzaam los, steeds vanaf dezelfde plek. Kijk waar hij precies vertraagt, stopt of wegspringt. Vergelijk die ene plek daarna met de handleiding, voordat je een groter stuk van het model uit elkaar haalt.

Waar de knikker stopt of eruit valt en waarom

De oorzaak blijkt uit de plek waar de knikker zich anders gedraagt. Let bij de test met één knikker op wat hij doet vlak voordat hij stopt of eruit valt:

• Hij stopt bij de verbinding van twee onderdelen. Ga met je vinger over de verbinding. Voel je een randje of steekt één onderdeel uit, dan zit de verbinding niet vlak en blijft een langzame knikker ertegen steken. Controleer of beide onderdelen helemaal zijn ingeschoven.
• Hij vertraagt en stopt op een recht stuk. Het stuk heeft minder helling dan de knikker nodig heeft, of wrijving remt hem. Vergelijk het met de afbeelding in de handleiding en kijk of de onderdelen en steunen van dit stuk helemaal zijn ingeschoven. Is dat zo, zoek dan de plek waar de knikker ergens langs schuurt.
• Hij stopt in een bocht of op een smalle plek. Kijk of een naastliggend onderdeel, een versiering of een steun de baan raakt en of de baanplaat zelf niet is verbogen. Druk van de omliggende onderdelen kan de baan zo smal maken dat de knikker er niet door kan.
• Hij stopt in een opening of in een wissel. Een wissel is een beweegbaar onderdeel dat de knikkers om beurten naar twee kanten stuurt. Controleer of hij niet omgekeerd zit en of de bussen op zijn as niet te ver zijn ingedrukt. Een bus is een klein ringetje dat de as op zijn plaats houdt. Zit hij te diep, dan klemt hij het beweegbare onderdeel vast en blijft de knikker erin steken. Zit alles goed gedraaid en ingeschoven, dan kan de opening krap zijn voor de knikker.
• Hij valt eruit in een bocht. Hij kwam sneller de bocht in dan de wand hem kan houden en ging er aan de buitenkant uit. Kijk wat er vóór de bocht ligt: op een helling versnelt de knikker steeds, dus een stuk dat bovenaan werkt, kan in het onderste deel van de baan misgaan. De oorzaak kan ook een bocht zijn die niet precies aansluit op het vorige onderdeel.
• Hij valt eruit bij een verbinding, een wiel of een schijf. Tussen de onderdelen is een opening of een randje gebleven, bijvoorbeeld omdat een onderdeel niet helemaal is ingeschoven. Een langzame knikker komt over een klein randje heen, een snelle springt eraf.
• De ene keer komt hij erdoor en de andere keer niet. Een onderdeel verschuift als de knikker passeert, of je laat de knikker niet altijd op dezelfde manier los. Laat hem eerst steeds vanaf één plek los en kijk dan wat er beweegt als hij passeert.

Verander bij het testen steeds maar één ding en laat de knikker na elke wijziging opnieuw los. Pas je drie plekken tegelijk aan en gaat de baan werken, dan weet je niet welke aanpassing hielp. Gaat hij niet werken, dan weet je niet welke het erger maakte.

Zo controleer je helling, verbindingen en bochten

Bij een bouwpakket liggen de helling en de vorm van de bochten vast in de handleiding, dus je bouwt de baan niet om. Je herstelt de plekken waar het model van de handleiding is afgeweken. Werk van stappen die je terug kunt draaien naar stappen die dat niet kunnen:

1. Zet het model op een vlakke, stevige ondergrond. Zet het op een tafel, niet op een tapijt, een bed of een doorbuigende plank. Een zachte of oneffen ondergrond kan het houten frame licht vervormen en daarmee ook de verbindingen van de baan. Komt de knikker op de tafel voorbij de plek waar hij eerst stopte, dan was de ondergrond de oorzaak.
2. Vergelijk de probleemplek met de handleiding. Kijk of elk onderdeel zo gedraaid is als op de afbeelding, ook wat voor- en achterkant betreft, en of er geen ontbreekt. Een omgekeerd of overgeslagen onderdeel kan de weg van de knikker afsluiten.
3. Druk onderdelen aan die niet goed zitten. Druk ze gelijkmatig van beide kanten aan, niet eerst één kant. Gaat een onderdeel niet verder, gebruik dan geen kracht. Er zit iets in de weg, bijvoorbeeld een naastliggend onderdeel dat ook niet helemaal is ingeschoven.
4. Haal de druk van de baan. Raakt een ander onderdeel of een versiering de baan, zet het dan precies volgens de handleiding, zodat het de knikker niet hindert. De bussen op de assen horen gelijk te liggen met het einde van de as, niet dieper ingedrukt.
5. Controleer bij een bocht waaruit de knikker valt de aansluiting. De bocht moet precies aansluiten op het vorige onderdeel en de buitenwand mag niet verbogen of afgebroken zijn. Klopt alles met de handleiding, controleer dan of het model recht staat. Op een scheef model verandert de helling van de stukken en kan de knikker sneller de bocht in komen.
6. Schuur pas helemaal op het eind. Zit het onderdeel goed en schuurt de knikker nog steeds langs een rand of past hij niet door een opening, schuur dan precies die plek met fijn schuurpapier, beetje bij beetje. Verwijder na elke schuurbeurt het stof en probeer de knikker opnieuw. Weggeschuurd hout krijg je niet terug, daarom hoort deze stap niet aan het begin.
7. Vervang een verbogen of gebroken onderdeel. Is de baanplaat zichtbaar verbogen en komt de knikker er ook na het weghalen van de druk niet overheen, duw hem dan niet met kracht door. Vraag de fabrikant om een vervangend onderdeel en geef het nummer uit de handleiding door.

Was hoort alleen op de plekken die de handleiding aangeeft, meestal op de tanden van de tandwielen en op vlakken die langs elkaar schuren. Breng het dun aan en draai het beweegbare onderdeel een paar keer rond, zodat het zich verspreidt. Te veel was remt de knikkers af. Houd de baan waarover de knikker rolt droog en stofvrij; voor stof volstaan een zacht kwastje of een droge doek.

Is er bij het aanpassen een onderdeel gebroken, dan lees je hoe je het lijmt en verstevigt in het artikel Houten onderdeel gebarsten: repareren en verder bouwen.

Zo stel je de lift af die de knikkers omhoog brengt

De lift is het mechanisme dat de knikkers van onderaan de baan weer naar boven brengt, zodat ze opnieuw kunnen gaan. Bij houten banen wordt hij aangedreven door een slinger die je met de hand draait of door een elektrisch motortje, en sommige banen hebben allebei. Loopt hij vast, ga dan zo te werk:

1. Stop meteen met draaien of zet de motor uit. Een slinger die plotseling zwaar gaat, betekent dat iets de beweging blokkeert, bijvoorbeeld een vastgelopen knikker of onderdeel. Als je met kracht doordraait, kun je een houten onderdeel breken. Koppel bij een lift met motor de voeding los en haal de knikkers eruit voordat je in het mechanisme grijpt.
2. Kijk of de tandwielen in elkaar grijpen. Draai de slinger langzaam en let op waar weerstand ontstaat. Is een paneel niet helemaal aangedrukt of staat een as scheef, dan grijpen de tandwielen niet goed in elkaar en voel je dat als weerstand in de slinger. De as moet recht zijn en vrij draaien voordat je de tandwielen erop zet.
3. Controleer richting en volledigheid van de liftonderdelen. Vergelijk met de handleiding of een tandwiel of geleidingsdeel niet omgekeerd zit en of er geen ontbreekt. Vallen de knikkers bij het draaien uit de lift, dan ontbreekt of zit het onderdeel verkeerd dat ze moet vasthouden en geleiden.
4. Veeg de knikkers af. Vuil op de knikkers kan de lift afremmen. Veeg ze af met een droge doek en probeer het opnieuw.
5. Pas daarna met was. Zit alles goed en gaat de lift nog steeds zwaar, breng dan was aan op de plekken waar de tandwielen in elkaar grijpen, zoals de handleiding ze aangeeft.

Lopen eerder de tandwielen vast dan de knikker, dan vind je een uitgebreide aanpak om wrijving op te sporen in het artikel Mechanisme loopt vast: de wrijving vinden en verhelpen.

Bij het model Marble Night City ROKR LGA01 breng je de knikkers omhoog door aan een slinger te draaien, zodat je weerstand in het mechanisme direct in de slinger voelt. De Marble track London ROKR EGB01 heeft volgens de beschrijving in de winkel een elektrisch motortje dat via een USB-C-aansluiting (5 V, 1 A) wordt gevoed, en de kabel zit niet in de verpakking. De beschrijving van het model Marble track London ROKR EGB01 wijst er ook op dat de verpakking mogelijk geen was bevat en dat een kaars, bijenwas of een waskrijtje voor kinderen die kan vervangen. Marble Night City ROKR LGA01 en Marble track London ROKR EGB01 zijn volgens de gegevens in de winkel bedoeld vanaf 14 jaar.

Zo controleer je of de baan zonder ingrijpen rondloopt

De baan is klaar als de knikkers keer op keer het hele circuit afleggen en jij niet hoeft in te grijpen. Controleer het stap voor stap:

1. Eén knikker, een paar rondes. Laat één knikker los en laat hem een paar keer achter elkaar het hele circuit afleggen. Komt hij elke keer op dezelfde manier langs alle plekken, dan zijn verbindingen en bochten in orde.
2. Voeg de knikkers één voor één toe. Voeg pas daarna een volgende knikker toe en kijk of ze ergens botsen of stoppen. Stoppen ze steeds op één plek, ga daar dan naar terug en controleer die zoals in het vorige deel.
3. Let op de slinger of de motor. Bij een goed gebouwde lift draait de slinger soepel en stijgt de lift gelijkmatig, zonder klikken en overslaan. Klikken of een schokkerige beweging betekent dat een tandwiel niet goed grijpt.
4. Controleer of er niets verschuift. Kijk na een paar minuten draaien naar de plekken die je hebt hersteld. Een onderdeel dat bij het passeren van de knikkers is verschoven, kan terugkeren naar de verkeerde stand, en het probleem ook.

Komt de knikker na deze stappen nog steeds niet door, maak dan een foto of video van de plek waar hij stopt en stuur die met de naam van het model naar de fabrikant. Op een duidelijke foto of een korte video is te zien of het gaat om een oneffen verbinding, de helling, wrijving of een te strak ingeschoven onderdeel.

Veelgestelde vragen