Postkoets: hoe hij werkte en hoe je erin reisde

De diligence was een openbare vierwielige koets die betalende passagiers en kleine zendingen op een vaste route en volgens een dienstregeling vervoerde. Meestal trokken vier paarden, soms zes. De paarden hielden de hele reis niet vol, dus de route was verdeeld in etappes van meestal 10 tot 15 mijl, dus ongeveer 16 tot 24 km. Aan het einde van elke etappe, meestal bij een herberg, stond een uitgerust span klaar — paarden die samen aan één voertuig waren gespannen. Van die etappes, in het Engels stages, kreeg de diligence de Engelse naam stagecoach.

Zelfs met verse paarden was de diligence geen snelle manier van reizen. Tot het einde van de 18e eeuw reed ze gemiddeld ongeveer 8 km per uur en legde ze op een dag ongeveer 100 tot 110 km af. Comfort en snelheid kwamen pas met betere wegen en met vering van de bak waarin de passagiers zaten: eerst op leren riemen, later op stalen veren. Toen in de jaren 1830 treinen gingen rijden, verdwenen diligences geleidelijk van de hoofdroutes. Op een diligencemodel kun je zien wat ervan een reiswerktuig maakte: de vering van de bak, de draaibare vooras en de plaatsen voor passagiers en bagage.

Hoe de diligence werkte: paarden, wielen en vering

De diligence combineerde drie oplossingen zonder welke een zware, volle koets op de toenmalige wegen niet ver kwam: een span dat trok en remde, een chassis dat kon sturen, en een vering die schokken dempte.

• Span en dissel. Paarden waren paargewijs aangespannen. Het voorste paar stuurde, het achterste stond dichtst bij de koets en trok aan de dissel — een houten stang die op de vooras zat. Bij afdalen leunden de achterste paarden tegen een riem om de hinterhand die aan de dissel zat en remden zo de koets. Amerikaanse Concord-diligences hadden ook houten remblokken die de koetsier met een voetpedaal tegen de ijzeren banden van de achterwielen drukte.
• Draaibare vooras. Een as is de as waaraan twee wielen draaien. De achteras zat vast aan het chassis; de vooras draaide om een verticale pen in het midden. Omdat de dissel op de vooras zat, stuurden de paarden die bij bochten de nieuwe richting in. Voorwielen waren meestal kleiner dan achterwielen zodat ze dichter onder het voertuig bij bochten pasten en de koets in minder ruimte kon draaien.
• Vering van de bak. De bak waarin de passagiers zaten was bij oudere voertuigen helemaal niet geveerd. Later hing ze aan dikke riemen van meerdere lagen leer die onder de vloer doorliepen en aan het chassis vastzaten. De bak schommelde vooruit, achteruit en opzij en dempte zo schokken van de wielen. In Roughing It (1872) vergeleek Mark Twain de Amerikaanse Concord-diligence met een wieg op wielen.

Stalen veren verschenen al eind 17e eeuw op koetsen, maar verspreidden zich pas later. In 1804 patenteerde de Engelse wagenmaker Obadiah Elliott elliptische bladveren — twee bogen van stalen banden die aan de uiteinden waren verbonden. De bak rustte toen op veren bij de assen en de zware langsbalk onder het voertuig was niet meer nodig. Op de gladdere Engelse wegen vervingen veren de riemen. In Amerika, waar wegen vaak alleen sporen met greppels waren, drukte een beladen koets op gaten de veren tot op het chassis en hielden ze niet, dus bleven bouwers daar bij riemen.

Hoe een reis met de diligence was en waarom die lang duurde

Een reis met de diligence betekende een vol voertuig, vaste dienstregeling en tussenstops. Binnen zaten meestal vier tot zes passagiers; anderen reden op het dak en één ook op de bok, de verhoogde bank voorin. Bagage ging op het dak of in een kist achteraan. Op Britse postdiligences stond een gewapende bewaker bij de postkist achter.

Het verwisselen van paarden bij de halte was kort, maar passagiers stopten ook in herbergen om te eten, te drinken of te overnachten. In Amerika, waar wegen slechter waren, zaten mensen dicht opeen op harde banken, en wanneer de paarden op lastige stukken stapten, ging een deel van de reis beter te voet naast het voertuig. Waarom de reis zo lang duurde, verklaren drie dingen:

• Tempo van de paarden. Een span met een zware koets reed tot eind 18e eeuw gemiddeld ongeveer 8 km per uur. Verse paarden bij de haltes hielden het tempo, maar elke wissel en elke stop verlengden de totale tijd.
• Wegen. Onverharde wegen met greppels vertraagden het voertuig, en bij regen of vorst kon men vaak helemaal niet rijden. Toen in Engeland onderhouden tolwegen en een steenslagdek zich verspreidden, steeg de gemiddelde snelheid van ongeveer 10 naar 13 km per uur.
• Vering. Een ongeveerde of aan riemen hangende koets schudde en schommelde hard in gaten. De snelheid van diligences steeg pas toen betere wegen samengingen met stalen veren.

Hoe de reis geleidelijk sneller werd, laten deze Engelse trajecten zien:

Waarom de spoorwegen de diligence verdreven

De spoorwegen namen van de diligence wat haar handel droeg: snelheid en post. Diligences en postkoetsen konden niet op tegen treinen, en de post ging al snel over op rails. Een locomotief heeft bovendien geen vers span nodig om de paar tientallen kilometers.

Tussen Liverpool en Manchester vervoerde de spoorweg de post voor het eerst op 11 november 1830. Begin jaren 1840 reden de meeste diligences die vanuit Londen vertrokken niet meer. Diligences bleven waar de rails nog niet waren: in afgelegen delen van Engeland tot in de jaren 1850, in Frankrijk op sommige plaatsen tot de komst van autobusjes. Dwars door de Verenigde Staten reden ze tot in 1869 de spoorweg van kust tot kust klaar was, en Amerikaanse Concord-diligences bleven tot in de 20e eeuw in gewone dienst.

De diligence verdween dus niet in één keer. Ze week etappe voor etappe terug naarmate de rails zich uitbreidden. Hoe de machine die haar verving werkt, lees je in het artikel Stoomlocomotief: de stoom, de wielen en wat het model toont.

Wat je op een diligencemodel kunt zien

Een houten diligencemodel laat niet zien hoe snel ze reed, maar hoe ze was gebouwd. Wat jouw model precies nabootst, zie je in de instructies en de tekeningen. Let bij het kijken op deze punten:

• Vering van de bak. Kijk van opzij onder de bak en zoek riemen of veerboogjes tussen bak en chassis. Druk daarna voorzichtig met een vinger op een hoek van de bak. Beweegt de bak en veert ze terug, dan bootst het model de vering na. Beweegt ze niet, dan is de vering alleen in vorm aangeduid — druk niet verder op de bak om gewrichten niet los te maken.
• Vooras. Draai de dissel of het voorste deel van het chassis voorzichtig opzij. Draait de vooras om de pen en blijft de achteras recht, dan stuurt het model als een echte koets. Vergelijk ook de wielmaten: kleinere voorwielen passen bij bochten dichter onder het voertuig. Als de as stroef is, stop dan en kijk in de instructies of hij moet draaien voordat je verder duwt.
• Krachtoverbrenging. Heeft het model een mechaniek, bijvoorbeeld een speeldoos, duw het dan voorzichtig over de tafel en kijk welk wiel of welke as met het mechaniek meedraait. Waar een tandwiel een as raakt, gaat de beweging van de wielen over op het mechaniek. Staat het mechaniek stil terwijl je beweegt, dan slippen de wielen misschien op de tafel of blokkeert iets de tandwielen.
• Plaatsen voor mensen en bagage. Zoek de bok vooraan, de deur van de bak, de treeplank en de kist of het platform voor bagage. Elk van die onderdelen hoort bij iets van de diligencereis: de bok bij de koetsier, bak en dak bij de passagiers, de kist bij koffers of post.

Als wielen of as op een afgebouwd model stroef draaien of het mechaniek hapert, staan de stappen om wrijving te vinden in het artikel Mechanisme loopt vast: de wrijving vinden en verhelpen.

Je kunt die onderdelen bijvoorbeeld bekijken op het model Houten mechanische 3D-puzzel - Postkoets ROKR AMKA1. Volgens de winkelomschrijving kun je hem trekken, hij stuurt tot 25 graden links en rechts en speelt onderweg de melodie Greensleeves. Hij heeft ook treeplanken, een openbaar bergvak en deuren. Volgens de winkelgegevens is hij bedoeld vanaf 14 jaar.

Veelgestelde vragen