Typemachine: hoe een toets een spoor op papier zet

Een mechanische typemachine werkt zonder elektriciteit: de kracht komt van je vinger. Druk je een toets in, dan tilt een hefboom onder het toetsenbord via verbindingsstukken een letterarm op (een staaf met een gegoten letter aan het eind, in het Engels typebar). De letterarmen zitten in een waaiervormige korf en wijzen allemaal naar één drukpunt. Vlak voor de aanslag komt tussen letter en papier het inktlint omhoog, een dunne strook stof gedrenkt in inkt. De letter drukt het op het papier dat om een rubberen rol (de degelrol) zit, en op het papier blijft een spoor achter.

Laat je de toets los, dan trekt een veer de letterarm terug in de korf. Tegelijk laat een mechanisme dat echappement (escapement) heet de wagen met de rol één spatie naar links opschuiven, zodat de volgende aanslag de vorige niet overlapt. Aan het eind van de regel klinkt een belletje en brengt de wagenterugloophendel het papier terug naar het begin en draait de rol één regel verder. Op een houten mechanisch model zie je dezelfde logica in hefbomen, veren en de rol, ook al zijn inkt en papier misschien alleen aangeduid.

Hoe de machine het papier verschuift en naar een nieuwe regel gaat

Het papier beweegt niet vanzelf. Het wordt vastgehouden door de rubberen rol op de wagen (carriage), die na elke aanslag één letterbreedte opschuift. Zonder die stap zouden alle letters op dezelfde plek terechtkomen.

• Echappement en spatie. De toetsaanslag ontgrendelt het echappement: een tandwiel of pal laat de wagen één stap verder (bij het gangbare Pica-schrift ongeveer 2,54 mm). De spatiebalk maakt dezelfde stap zonder af te drukken.
• Rol en regelafstand. Het papier zit om de rol en wordt vastgehouden door aandrukrolletjes. Draai je aan de knop aan de zijkant van de rol, dan gaat het papier omhoog of omlaag. De regelafstandsteller op de terugloophendel bepaalt hoeveel regels de rol bij de terugloop draait (één, anderhalf of twee).
• Wagenterugloop. Nadert de wagen de rechtermarge, dan klinkt een belletje. De hendel aan de linkerkant van de wagen duw je naar rechts: de wagen keert terug naar de linkermarge en de rol draait tegelijk de gekozen regel verder. Zo begin je een nieuwe regel zonder het papier uit de rol te halen.

Zoek op het model de rol met de draaiknop, de hendel aan de zijkant en de plek waar de wagen kan verschuiven. Beweeg je de hendel of de rol volgens de handleiding, dan zie je wat er met ze meebeweegt: precies daar bootst het model de regelterugloop en de papiertoevoer na.

Waarom de letterarmen niet mochten vastlopen

De letterarmen komen samen in één punt. Komen twee naburige armen tegelijk omhoog, dan kunnen ze midden in de korf vastlopen en moeten ze van elkaar worden losgemaakt. Daarom deden machine en typist er alles aan dat er in dat punt altijd maar één arm aankwam.

• Veren. Elke letterarm heeft een veer die hem na de aanslag terugtrekt in de korf. Zolang de weg vrij is, kan de volgende arm omhoogkomen. Wordt de veer zwakker of loopt de arm stroef, dan groeit het risico dat ze vastlopen.
• Eén drukpunt. Het segment (de boog waarin de armen zitten) geleidt ze zo dat de letters op hetzelfde punt tegenover de rol neerkomen. Dat is een voordeel voor een rechte regel, maar ook de reden waarom twee armen elkaar in het midden kunnen raken.
• Toetsenindeling. De gangbare QWERTY-indeling ontstond in de jaren 1870 met de machine Sholes and Glidden. Vaak wordt ze verklaard doordat ze veelgebruikte letterparen scheidde, zodat naburige letterarmen niet tegelijk omhoogkwamen. Historici zijn het niet eens over de oorspronkelijke bedoeling, maar het vastlopen van twee armen in één punt was wel een echt mechanisch probleem.

Op het model geldt dezelfde regel in het klein: druk je twee toetsen tegelijk in en raken de letterarmen elkaar, maak ze dan niet met kracht los. Laat de toetsen los, scheid de armen volgens de handleiding en controleer of ze vrij teruggaan. Loopt het mechanisme ook bij één toets stroef, dan vind je hoe je de wrijving opspoort in het artikel Mechanisme loopt vast: de wrijving vinden en verhelpen.

Waar je op het model op let: hefbomen, veren en de rol

Een houten mechanisch model van een typemachine laat niet de typsnelheid van een kantoor zien, maar wel welke onderdelen samen moesten bewegen. Wat je model precies nabootst, lees je in de handleiding. Let bij het bekijken op deze plekken:

• Hefbomen onder de toetsen. Kijk van opzij of door een opening in de behuizing van het model. Druk je zacht één toets in, kijk dan welke hefboom of welk verbindingsstuk beweegt en welke letterarm omhoogkomt. Beweegt er iets anders dan je volgens de handleiding verwacht, stop dan en controleer de verbinding.
• Veren. Zoek dunne veren bij de letterarmen of bij de terugloop van de toets. Laat je de toets los, dan hoort de arm vanzelf terug te gaan. Blijft hij omhoog staan, dan is de veer niet ingehaakt of loopt er iets stroef in zijn baan.
• Rol en hendel. Zoek de rol (of de houten nabootsing ervan) en de hendel aan de zijkant. Controleer met de handleiding of de rol draait en of de hendel de wagen verschuift of de regelterugloop nabootst. Sommige modellen hebben ook spoelen die het inktlint nabootsen: kijk of ze draaien als je de toetsen indrukt.
• Tandwieloverbrengingen. Heeft het model doorzichtige zijkanten of een opening naar binnen, dan zie je tandwielen die de beweging synchroniseren. Draai het mechanisme langzaam rond en kijk welk wiel met welk meedraait. Waar de tanden niet vrij in elkaar grijpen, ontstaat wrijving.

Een vergelijkbare logica van hefboom en overbrenging vind je ook bij andere mechanische onderwerpen, bijvoorbeeld in het artikel Stoomlocomotief: de stoom, de wielen en wat het model toont. Het principe is hetzelfde: de kracht komt van één plek, de overbrengingen leiden haar verder en jij kijkt wat er echt beweegt.

Je kunt deze onderdelen bijvoorbeeld bekijken op het model Houten mechanische 3D-puzzel - Mechanische typemachine (Magic-versie) ROKR LK703C. Volgens de beschrijving in de winkel zet elke toetsaanslag de overbrengingen en letterarmen in beweging richting het papier; er hoort een werkende rol bij om het papier te verschuiven, een hendel aan de zijkant en draaiende spoelen die het inktlint nabootsen. Volgens de gegevens in de winkel heeft het 324 onderdelen, een bouwtijd van ongeveer 12 uur en is het bedoeld vanaf 14 jaar.

Veelgestelde vragen